᾿Απορίες
Τυπικοῦ ἢ μάταιος κόπος;
Διονυσίου ᾿Ανατολικιώτου
δρος φιλοσοφικῆς σχολῆς Ἀθηνῶν,
πτυχιούχου κοινωνικῆς θεολογίας
symbole@mail.com
Πρόλογος
Αὔγουστος 2026. Καλοκαιρινὲς
διακοπές. Συντρέχει ἐπιπλέον καὶ Σαββατοκύριακο! Σάββατο 22 αὐγούστου, περίπου 11 ἡ ὥρα τὸ
βράδυ. ᾿Ιδανικὲς συνθῆκες γιὰ ξεκούραση,
ἠρεμία, χαλάρωσι.
Αὔριο εἶναι ἡ ἀπόδοσι τῆς Κοιμήσεως
τῆς Θεοτόκου. Στὰ μέρη μου (Αἰτωλοακαρνανία),
καὶ στὰ περισσότερα μέρη τῆς ἠπειρωτικῆς ῾Ελλάδος δηλαδή, 23 αὐγούστου εἶναι ἡ
γιορτὴ τῆς Θεοτόκου τῆς Προυσιωτίσσης. ῍Αν καὶ ἀπόδοσι, ἡ ἡμέρα θεωρεῖται ἐξίσου
γιορτινὴ μὲ τὶς 15 αὐγούστου. Καὶ δὲν εἶναι ἡ μοναδικὴ τέτοια περίπτωσι στὸ
ἰσχῦον τυπικό...
Μέσα σὲ αὐτὴν τὴν ἀτμόσφαιρα
διακοπῶν, ἠρεμίας καὶ κατανύξεως ἑτοιμάζομαι γιὰ τὴν νυκτερινὴ κατάκλισι. Αὔριο ἔχει ἐγερτήριο νωρὶς τὸ πρωὶ λόγῳ τοῦ
ἐκκλησιασμοῦ καὶ τῆς ἑορτῆς.
Μία δημοσίευσι...
᾿Εκείνη τὴν στιγμὴ λαμβάνω μία
διαδικτυακὴ εἰδοποίησι. Κάποιος γνωστός
μου στὴν κεντρικὴ ῾Ελλάδα, θεολόγος, πρωτοψάλτης, μουσικοδιδάσκαλος, χοράρχης
κλπ. κλπ., εἶχε κάμει πρὶν ἀπὸ καμμιὰ ὥρα μία διαδικτυακὴ δημοσίευσι. Φίλος (ὅπως νόμιζα), ποὺ μόλις πρὶν ἀπὸ ἕναν
μῆνα μοῦ εἶχε τηλεφωνήσει καὶ συζητούσαμε γιὰ φιλολογικὰ θέματα κοινοῦ
ἐνδιαφέροντος.
Κοιτάζω τὴν δημοσίευσί του· «Γιὰ
αὔριο Κυριακὴ τὰ Δίπτυχα ἔχουν λάθος ᾿Απόστολο καὶ Εὐαγγέλιο στὴν
λειτουργία...»
Κάθε φορὰ ποὺ κάποιος μοῦ λέει γιὰ
λάθος στὸ Κανονάριον (= ἐτήσιον τυπικὸν) τῶν Διπτύχων, ἡ πρώτη ἄμεση ἀντίδρασι
εἶναι αὐτὴ τῆς ἀποδοχῆς. ῞Οσοι ἐμπλεκόμαστε στὴν διαδικασία συντάξεως τοῦ
Κανοναρίου ἔχουμε ἐπίγνωσι τῆς ἀνθρωπίνης ἀδυναμίας μας καὶ τῶν ἀτελειῶν
μας. Καὶ ὅταν διαπιστώσουμε πραγματικὸ
λάθος, ἐνημερώνουμε ὅσο καλλίτερα μποροῦμε (κυρίως διαδικτυακῶς)· δὲν τὸ κρύβουμε,
δὲν τὸ ἀρνούμαστε, δὲν προσπαθοῦμε νὰ παρουσιάσουμε τὸ μαῦρο ἄσπρο.
῎Ετσι καὶ τώρα. Μόλις διαβάζω τὴν παραπάνω ἀνάρτησι, ἡ
αὐτόματη ἀντίδρασί μου εἶναι· «῎Οχ! Πῶς μᾶς ξέφυγε πάλι αὐτό!» Δὲν περνοῦν ὅμως
2-3 λεπτά, καὶ ἀντιλαμβάνομαι ὅτι δυστυχῶς ὁ «φίλος» ἔχει ἄδικο! (εὐτυχῶς γιὰ
μένα καὶ γιὰ τὰ Δίπτυχα!)
᾿Αμέσως ἀνταλλάσσω διαδικτυακὰ
μηνύματα μαζί του καὶ τοῦ ζητῶ νὰ ἀποσύρῃ
τὴν δημοσίευσί του. Μοῦ ἀπαντᾷ· «᾿Εξήγησέ
το μου καὶ εὐχαρίστως θὰ τὸ ἀποσύρω».
Μάλιστα! Δὲν σκέφτηκε νὰ μὲ
ῥωτήσῃ πρῶτα, καὶ μετὰ νὰ δημοσιεύσῃ τὸ σχόλιό του... ᾿Αλλὰ ἐδῶ καὶ τώρα ἐγὼ θὰ πρέπει νὰ δώσω
ἐξηγήσεις στὸν κάθε ἕνα, ὅποτε θέλει αὐτός!
Δὲν ἔχει καμμία σημασία ἂν εἶναι καλοκαῖρι, διακοπές, αὔγουστος, Σάββατο
βράδυ, σχεδὸν μεσάνυχτα! ᾿Επίσης δὲν
ἔχει καμμία σημασία ἡ προσωπική μου θέσι, ἡ ἠρεμία μου, ἡ κατάστασι τῆς ὑγείας
μου... Ποιός νοιάζεται ἄλλωστε γιὰ τὸ
ὅτι τὰ γραφεῖα τῆς ὑπηρεσίας εἶναι κλειστά; γιὰ τὸ ἂν ἔχῃ καύσωνα; γιὰ τὸ ἂν
ἀπουσιάζω; γιὰ τὸ ἂν ἔχω πρόσβασι στὴν βιβλιογραφία;
Τίποτε ἀπὸ ὅλα αὐτὰ δὲν ἔχει σημασία! Κατὰ τὴν ἀντίληψι ὅσων
συμπεριφέρονται ἔτσι, ὁ ἑκάστοτε κρινόμενος καὶ ἐκ τῶν προτέρων καταδικαζόμενος
εἶναι σὰν ὑπηρέτης τους, σὰν δοῦλός τους, τὸ σκλαβάκι τους, ποὺ θὰ πρέπει νὰ
ὑπακούῃ σὲ κάθε τους ἐπιθυμία ἐκείνη τὴ στιγμή... Πραγματικά, ἀξιοθαύμαστο
χριστιανικὸ ἦθος καὶ ὑπέροχη συνανθρώπινη ἀλληλεγγύη! Λέει καὶ μία παροιμία· «ὅταν ἔχῃς τέτοιους
φίλους, τί τοὺς θέλεις τοὺς ἐχθρούς»...
᾿Απάντησα ὅτι δὲν ἤμουν ὑποχρεωμένος νὰ ἐξηγήσω τίποτε, καὶ εἰδικὰ
τέτοια ὥρα. Αὐτὸς θὰ ἔπρεπε νὰ μὲ εἶχε ῥωτήσῃ
πρῶτα. Μᾶλλον τὸ κατάλαβε, διότι τελικὰ
διέγραψε τὴν ἀνάρτησί του.
῾Η σύγχρονη κατάστασι
Εἶναι ἀλήθεια πάντως ὅτι τὰ τελευταῖα
χρόνια, μὲ τὴν ἀνάπτυξι τῶν διαδικτυακῶν μέσων, ὁλοένα καὶ πληθαίνουν οἱ
...«φωνὲς» καὶ οἱ δημοσιεύσεις ὅτι, ὅταν ἡ 23η αὐγούστου πέφτει Κυριακή, στὴν
λειτουργία πρέπει νὰ λέγωνται ᾿Απόστολος καὶ Εὐαγγέλιον τῆς Κυριακῆς καὶ ὄχι
τῆς Θεοτόκου.
᾿Εξαιτίας αὐτῆς τῆς αὐξανομένης
τάσεως πολλοὶ ψάλτες καὶ κληρικοὶ στὴν ᾿Εκκλησία
τῆς ῾Ελλάδος βρίσκονται σὲ σύγχυσι γιὰ τὸ ποιό εἶναι τὸ σωστὸ καὶ τί πρέπει
νὰ ἀκολουθήσουν. ῎Αλλοι ἀκολουθοῦν τὸ ἕνα, ἄλλοι τὸ ἄλλο, ἄλλοι κάνουν
συνδυασμό· τὸ ἕνα ἀνάγνωσμα τῆς Κυριακῆς, τὸ ἄλλο τῆς Θεοτόκου! Γιὰ νὰ βοηθήσω
ὅσους εἶναι καλοπροαίρετοι καὶ θέλουν νὰ μάθουν, παραθέτω τὰ ἐπιχειρήματα τῆς κάθε
πλευρᾶς καὶ ἐξετάζω τὸ ζήτημα ὅσο συνοπτικώτερα γίνεται.
Διευκρινίζω ὅτι ἀναφέρομαι
ἀποκλειστικὰ στὸν χῶρο καὶ τὴν δικαιοδοσία τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς ῾Ελλάδος. Τὸ τί ἀποφασίζουν καὶ ὁρίζουν ἄλλες
ἐκκλησιαστικὲς δικαιοδοσίες (π.χ. Οἰκουμ. Πατριαρχεῖον, ᾿Εκκλ. Κύπρου, ῞Αγ. ῎Ορος,
Σινὰ κλπ.) εἶναι κατ᾿ ἀρχὰς ἀπολύτως σεβαστό, ἀλλὰ ἐκτὸς τῆς παρούσης
συζητήσεως καὶ ἐκτὸς συγκρίσεως.
Τί ἰσχυρίζονται
1. Λένε κάποιοι· «Εἶναι γενικὴ ἀρχὴ τοῦ Τυπικοῦ ὅτι στὶς ἀποδόσεις
τῶν θεομητορικῶν ἑορτῶν λέμε τὴν ἀκολουθία τῆς ἑορτῆς, ἀλλὰ στὴν λειτουργία τὰ
ἀναγνώσματα τῆς ἡμέρας. Τὸ ἴδιο πρέπει
νὰ γίνῃ κι ἐδῶ». ῞Οσοι στηρίζονται σ᾿ αὐτὴν τὴν ἄποψι ἔχουν πατήσει πεπονόφλουδα, γιὰ νὰ τὸ πῶ λαϊκά, μπᾶς καὶ τὸ
καταλάβουν!
Τὸ Κανονάριον
τῶν Διπτύχων (καὶ κάθε τυπικὸ βοήθημα γενικῶς) δὲν βασίζεται σὲ γενικὲς καὶ
ἀόριστες διατάξεις οὔτε σὲ προσωπικὲς ἀπόψεις καὶ ἑρμηνεῖες! ῾Υπάρχει ἐπίσημο Τυπικὸν τῆς ᾿Εκκλησίας, τὸ
ὁποῖο περιέχει καὶ τὶς γενικὲς διατάξεις καὶ τὶς εἰδικὲς καὶ τὶς ἐξαιρέσεις των
καὶ τοὺς συνδυασμούς των καὶ τὶς παραλλαγές τους, καὶ ὅ,τι τέλος πάντων ἄλλο εἶναι
ἀπαραίτητο. ῞Οποιος δὲν τὸ ξέρει, θὰ
πρέπει νὰ τὸ μάθῃ καὶ μετὰ νὰ ἐκφέρῃ ἄποψι.
2. Κάποιοι ξέρουν ὅτι τὸ ἐπίσημο τυπικὸν τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς ῾Ελλάδος
εἶναι τὸ Τυπικὸν τῆς Μεγάλης τοῦ Χριστοῦ
᾿Εκκλησίας (Τ.Μ.Ε.), αὐτὸ ποὺ συνέταξε ὁ Γεώργιος Βιολάκης καὶ ἐκδόθηκε τὸ
1888 ἀπὸ τὸ Οἰκουμ. Πατριαρχεῖον. Τὸ
ἀνοίγουν λοιπὸν καὶ διαβάζουν στὶς 23 αὐγούστου ἐν Κυριακῇ (§19)· «᾿Απόστολος
καὶ Εὐαγγέλιον τῆς Κυριακῆς»! ῎Αρα,
συμπεραίνουν, τὸ σωστὸ καὶ μὲ βάσι τὸ Τ.Μ.Ε. εἶναι τὰ ἀναγνώσματα τῆς Κυριακῆς
καὶ ὄχι τῆς Θεοτόκου.
῞Ομως καὶ αὐτοὶ ἔχουν πατήσει
πεπονόφλουδα! Οἱ διατάξεις τοῦ
Τ.Μ.Ε. δὲν ἐξετάζονται οὔτε ἑρμηνεύονται μεμονωμένα, ἀλλὰ συνολικὰ μὲ βάσι τὸ ὅλο
πνεῦμα τοῦ Τυπικοῦ. Χρειάζεται πολὺ καλὴ
γνῶσι καὶ ἐξέτασι τοῦ συνόλου τῶν διατάξεων καὶ ὄχι μεμονωμένων σημείων.
3. Οἱ πιὸ ψαγμένοι ξέρουν ὅτι ὑπάρχει καὶ ἡ Προθεωρία τοῦ Τ.Μ.Ε., ἡ ὁποία στὴν §42 γράφει· «Ἐν τῇ Κοιμήσει τῆς Θεοτόκου, καὶ
ἐν τῇ ἀποδόσει, Ἀπόστολος καὶ Εὐαγγέλιον λέγονται πάντοτε τὰ τῆς ἑορτῆς, ἐν
οἵᾳ ἂν ἡμέρᾳ τύχῃ».
Συμπεραίνουν
λοιπὸν ὅτι τὸ Τ.Μ.Ε. ἀντιφάσκει, ἄλλα λέει στὴν Προθεωρία καὶ ἄλλα στὶς 23
αὐγούστου, καὶ ἐπιλέγουν ὡς πιὸ σωστὴ τὴν εἰδικὴ διάταξι τῆς 23 αὐγ. καὶ ὄχι
τῆς Προθεωρίας. Δυστυχῶς αὐτὴ εἶναι μία τρίτη πεπονόφλουδα.
Ναὶ μὲν οἱ
δύο αὐτὲς διατάξεις τοῦ Τ.Μ.Ε., εἶναι ἀντιφατικὲς μεταξύ των, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἰσότιμες. Δὲν ἐπιλέγουμε ὅποια μᾶς ἀρέσει προσωπικά,
σύμφωνα μὲ τὴν γνώμη μας. Δὲν εἴμαστε
ἐμεῖς, ὁ καθένας μας ἀτομικά, οἱ κριτὲς καὶ οἱ ἑρμηνευτὲς τοῦ Τυπικοῦ. Αὐτὸς εἶναι ῥόλος τῆς ᾿Εκκλησίας
θεσμικά. Καὶ οἱ διατάξεις τῆς Προθεωρίας ὑπερισχύουν, λέει τὸ ἴδιο τὸ Τ.Μ.Ε..
῾Επομένως ἡ διάταξι τῆς 23ης αὐγούστου πρέπει
νὰ διορθωθῇ βάσει τῆς Προθεωρίας.
῾Η ἐκκλησιαστικὴ ἑρμηνεία
᾿Απὸ τὸ 1951
μέχρι τὸ 1993 (43 χρόνια) ὁ ἀείμνηστος θεολόγος καὶ σπουδαῖος ἐρευνητὴς Γ. Μπεκατῶρος ἐξέδιδε τὴν «Τάξιν» (τῶν
ἱερῶν ἀκολουθιῶν), βάσει τοῦ Τ.Μ.Ε.. Σὲ
ὅλες τὶς περιπτώσεις ποὺ τύχαινε 23 αὐγούστου σὲ Κυριακὴ (ἔτη 1953, 1959, 1964,
1970, 1981, 1987, 1992) σημείωνε σταθερὰ ᾿Απόστολο καὶ Εὐαγγέλιο τῆς ἑορτῆς 15 αὐγούστου.
῾Ο Γ. Μπεκατῶρος,
ἂν θυμοῦμαι καλῶς, διέθετε κάθε χρόνο περίπου 20.000 «Τάξεις». ᾿Απὸ τὸ 1951 μέχρι σήμερα ἔχουμε 76 χρόνια μὲ
τὴν ἴδια τυπικὴ διάταξι γιὰ τὴν 23η αὐγούστου ἐν Κυριακῇ (ἀναγνώσματα τῆς ἑορτῆς).
Κανεὶς ἀπὸ τοὺς τόσους παλαιοὺς πρωτοψάλτες
καὶ μουσικοδιδασκάλους, ἰδίως ἀπὸ ὅσους ἦσαν τακτικοὶ συνδρομηταὶ καὶ χρῆσται τῆς
«Τάξεως», δὲν θυμᾶται ἀπολύτως τίποτε;
῾Η ᾿Εκκλησία τῆς ῾Ελλάδος ἔχει ἐκφραστῆ
ἐπισήμως καὶ συνοδικῶς περὶ τοῦ ἐν λόγῳ θέματος καὶ ἔχει διατυπώσει τὴν
ἐκκλησιαστικὴ ἑρμηνεία, ἡ ὁποία ταυτίζεται μὲ τὸ ἀνωτέρω συμπέρασμα, ὅταν τὸ
1981 ἐνέκρινε τὴν διόρθωσι καὶ συμπλήρωσι τῶν Πασχαλίων πινάκων κατὰ τὸ παλαιὸ
καὶ νέο ἡμερολόγιο, πάλι σύμφωνα μὲ τὶς διατάξεις τοῦ Τ.Μ.Ε.. Σὲ ὅλες τὶς περιπτώσεις τῆς 23ης αὐγούστου
σὲ Κυριακὴ (Πάσχα 22 καὶ 29 μαρτίου· 5, 12, 19 καὶ 26 ἀπριλίου· καὶ 5 μαΐου)
σημειώνεται ᾿Απόστολος καὶ Εὐαγγέλιο τῆς Θεοτόκου.
῎Εκτοτε καὶ
μέχρι σήμερα (κατ᾿ ἀκρίβειαν ἀπὸ τὸ 1970) αὐτὸ σημειώνεται σταθερὰ στὸ
Κανονάριον τῶν Διπτύχων γιὰ 23 αὐγούστου
ἐν Κυριακῇ (1970, 1981, 1987, 1992, 1998, 2009, 2015, 2020, 2026).
Συντάκτες σ᾿ αὐτὰ τὰ χρόνια διετέλεσαν οἱ Γ. Μπεκατῶρος, ᾿Απ. Βαλληνδρᾶς, ᾿Απ.
Παπαχρῆστος, καὶ ὁ ὑποφαινόμενος. Καὶ δὲν μπορεῖ κανένας συντάκτης τοῦ
Κανοναρίου νὰ γράψῃ γιὰ τὴν συγκεκριμένη περίπτωσι τυπικοῦ κάτι ἄλλο, ἐκτὸς
ἂν ὑπάρξῃ σχετικὴ ἀπόφασι τῆς ῾Ι. Συνόδου τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς ῾Ελλάδος.
Κι ἂν τυχὸν
στὸ μέλλον τὸ Κανονάριον τῶν Διπτύχων εἶναι τὸ μόνο ποὺ θὰ σημειώνῃ τὰ ἀναγνώσματα
τῆς ἑορτῆς καὶ ὄχι τῆς Κυριακῆς, θὰ εἶναι καὶ τὸ μόνο ποὺ θὰ συντάσσεται πράγματι σύμφωνα μὲ τὸ Τυπικὸν Βιολάκη, ἀφοῦ
ἀκολουθεῖ πιστῶς τὸ πνεῦμα καὶ τὸ γράμμα τοῦ τυπικοῦ Βιολάκη.
᾿Απορίες
Εἶναι φυσικὸ νὰ
δημιουργοῦνται καὶ ἄλλες ἀπορίες σχετικὰ μὲ τὸ παρὸν θέμα, ὅπως:
– Γιατί τὸ
Τ.Μ.Ε. ἔχει αὐτὲς τὶς ἀντιφατικὲς διατάξεις;
– Πῶς ξέρουμε
ὅτι ἡ Προθεωρία ὑπερισχύει τῶν εἰδικῶν διατάξεων τοῦ Μηνολογίου;
– Τί εἶναι
Προθεωρία τοῦ Τ.Μ.Ε. καὶ τί Μηνολόγιον;
– Τί εἶναι
Κυριακοδρόμιον καὶ τί Πασχάλιον, ποιές οἱ ὁμοιότητες καὶ οἱ διαφορές των;
– Ποῦ
βρίσκονται δημοσιευμένα τὰ διωρθωμένα καὶ συμπληρωμένα Πασχάλια, τὰ ἐγκεκριμένα
παρὰ τῆς ῾Ι. Συνόδου; Οἱ ἱερεῖς ξέρουν
ποῦ νὰ τὰ βροῦν, νὰ τὰ κατανοήσουν καὶ νὰ τὰ ἑρμηνεύσουν;
– ᾿Απὸ τὸ
1981 ποὺ ἡ ᾿Εκκλησία τῆς ῾Ελλάδος ἐνέκρινε τὴν ἴδια ἑρμηνεία καὶ τυπικὴ διάταξι
μέχρι σήμερα ἔχουν περάσει 46 χρόνια (κι ἀπὸ τὸ 1970, 57 χρόνια), ποὺ ἀναγράφονται
σταθερὰ στὰ Δίπτυχα τὰ ἀναγνώσματα τῆς ἑορτῆς. Γιατί λοιπὸν κάποιοι κάνουν σὰν νὰ βλέπουν πρώτη
φορὰ αὐτὴν τὴν περίπτωσι; Δὲν θυμοῦνται
τίποτε ἀπὸ τὸ παρελθόν;
– Οἱ πρωτοψάλτες
καὶ μουσικοδιδάσκαλοι μποροῦν νὰ ἀπαντήσουν στὰ παραπάνω ἐρωτήματα; Διδάσκουν τὸ
τυπικὸ στοὺς μαθητές τους; Ξέρουν ποιό τυπικὸ πρέπει νὰ διδάξουν καὶ πῶς; Καὶ ὅσοι
τυχὸν δὲν ξέρουν, εἶναι πράγματι πρωτοψάλτες καὶ μουσικοδιδάσκαλοι;
– Γιατί ἡ ἱερὰ
διοίκησις τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς ῾Ελλάδος δὲν συντονίζει μία ἐκστρατεία ἐνημερώσεως
γιὰ ὅλους τοὺς κληρικοὺς καὶ τοὺς ψάλτες τῆς δικαιοδοσίας της ἐπὶ τῶν θεμάτων
τοῦ ἐπισήμου Τυπικοῦ; ᾿Αφοῦ πλέον ἐπικρατεῖ πολυφωνία, ἡ ὁποία δημιουργεῖ ἐν τέλει
σύγχυσι καὶ ἀταξία.
Δὲν εἶναι ὅμως
δυνατὸν μέσα σὲ ἕνα ἄρθρο νὰ δοθοῦν ἀπαντήσεις σὲ ὅλα. Καὶ τὰ ὅσα ἤδη ἐξήγησα δὲν ξέρω ἂν θὰ πιάσουν
τόπο, καθὼς δὲν ἀποκλείεται ὕστερα ἀπὸ λίγα χρόνια ποὺ θὰ τύχῃ ἡ ἴδια περίπτωσι
(23 αὐγ. σὲ Κυριακή), πάλι νὰ ὑπάρχῃ ἡ ἴδια σύγχυσι καὶ πολυφωνία. ῾Οπότε... μάταιος κόπος; ῾Ο ἀναγνώστης ἂς κρίνῃ
καὶ ὁ καιρὸς θὰ δείξῃ.
